Posted on

ताळेबंद

6+

श्रीमती क्षमा सुरेश गोसावी. 
वय वर्ष ६२. 

फेब्रुवारी महिन्याची एक तारीख म्हणून आज बँकेत प्रचंड गर्दी. सकाळची ९ वाजायची वेळ. सर्वत्र घाई गर्दीची वेळ ! शाळा, कॉलेज, ऑफिसला जाणाऱ्यांची घाई आणि घरी राहणाऱ्या लोकांची, बाहेर पडणाऱ्या लोकांची सरबराई करण्याची घाई! कोणाचे डबे भर तर कोणाला जेवायला वाढ, कोणाचे शाळेचे दप्तर भर तर कोणाचे कॉलेजचे ओळखपत्र शोधून दे! कोणाच्या घरी कपड्यांचे मशीन लाव तर कोणाचे मार्केटिंग करून येताना बँकेतून पैसे काढून आण! Light Bill भर नाही तर telephone bill भर अशी सर्व कामे घरात असलेली निवृत्त मंडळी करत असतात. आजही तसेच झाले.

जोगेश्वरीच्या एका राष्ट्रीय बँकेत एक तारीख असल्याने मुंगीलाही शिरायला जागा नाही इतकी प्रचंड गर्दी! बँक नऊ वाजता उघडणार तर त्यापूर्वीच भली मोठी रांग अगदी कंपाऊंडच्या बाहेरपर्यंत आलेली होती. सिक्युरिटीने बँकेचे शटर उघडले तेव्हा बँकेचे जवळजवळ सर्व कर्मचारी आपापल्या जागी स्थानापन्न झाले होते. पेन्शनर लोकांची वेगळीच रांग होती. आज तिथे खूपच मोठी रांग होती आणि तिथे काम करणारी सुनिता अजून आली नव्हती. घरातील अडचणींमुळे गेले कित्येक दिवस ती वेळेवर येऊच शकत नव्हती. मग रोज कोणीतरी नविन व्यक्ती त्या काऊंटरवर बसत असे. नऊ वाजून दहा मिनिटे झाल्यावर त्या ब्रांचमध्ये नवीनच बदलून आलेली वर्षा देसाई त्या काऊंटरवर येऊन बसली. इतका वेळ ताटकळत बसलेल्या पेन्शनर्सच्या चेहऱ्यावर आनंद उजळला. रुमालाने घाम पुसत सगळे सरसावून उभे राहिले. आपला नंबर कधी लागतो याची वाट बघत २५-३० लोक आपापले पेन्शन घेऊन बाहेर पडले. रांगेतून बाहेर पडणारे काही लोक कुठे विजय मिळवून परत आलेल्या थाटात तर काही लोक अगदी व्यवस्थितपणे आपल्याबरोबर आणलेल्या पिशवीत पैसे जपून ठेवताना दिसत होते. माधवराव काळ्यांचे लक्ष फक्त आपला नंबर कधी लागतो याकडेच होते. शेवटी एकदाचा त्यांचा नंबर लागला. काऊंटरवरील वर्षाने माधवरावांचे पेन्शनचे १५०० रुपये त्यांना दिले. माधवराव पैसे घेऊन लगोलग बँकबाहेर पडले. घराच्या दिशेने चालू लागले. घर बँकेपासून बरेच लांब असल्याने सुमारे अर्धा पौऊण तास घरी पोहोचायला लागत असे.

दुपारचे दोन वाजून गेले. लोकांसाठीची बँकेची कामकाजाची वेळ संपली. शटर बंद झाले. कर्मचारी वर्गाचा लंच टाईम झाला आणि संपलाही! गप्पा टप्पा करताना लंच घ्यायचा हा सर्व स्टाफचा नियमित कार्यक्रम. नंतर रोजचेच रुटीन काम. सर्व पैशांची झालेली देवघेव, त्यांचे अकाऊंटिंग, पोस्टिंग इत्यादी कामे सर्वांचीच करून झाली होती. वर्षा मात्र बराच वेळ हिशेब लावत होती. उलट सुलट हिशेब करून झाले तरी हिशेब जमत नव्हता. शंभर रुपये तिच्याकडे जास्त जमा होते. चूक शोधून काढायला. वर्षाच्या सहकार्यांनी प्रयत्न केलापण त्यांनाही ते जमले नाही. अखेर sundry deposit मध्ये ती शंभर रुपयाची नोट ठेवली आणि बँकांचे आजचे काम संपले. वर्षा मनाशी म्हणत होती, “किती विचार करू? गेली असेल कुणालातरी एखादी नोट कमी. येईल उद्या मागायला.”

माधवराव बँकेतून बाहेर पडले आणि हळूहळू चालत चालत घरी येऊन पोहोचले तर दुपारचे दिड वाजून गेले होते. घरी गेल्यावर पेन्शनचे पैसे अगदी व्यवस्थित लोखंड पेटीत ठेवले. कपाळावरचा घाम पुसत खुर्चीवर बसले. बसल्या बसल्याच त्यांचा डोळा लागला. रमाकाकू दोन-तीन घरच्या पोळ्या करून आल्या आणि त्यांनी पाहिलं की माधवरावांचा डोळा लागलाय. पटकन त्यांनी पाटपाणी घेऊन येऊन त्यांनी माधवरावांना उठविले. ‘चला हो, पान वाढलंय. खूप वेळ लागला ना बँकेत? दमलाय का हो? आणि घरी येताना बस रिक्षा नसेलच केली. निदान उन्हातून येताना तरी तंगडतोड करू नका कितीवेळा सांगितलाय हो?” आणि अगदी एक तारखेला गेलंच पाहिजे का? पण माझं ऐकतं कोण?” त्या हळूहळू पुटपुटत होत्या तेव्हाच एक जांभई देत पानावर येऊन बसले. आज पानात अगदी वरण भात, भाजी, पोळी, आमटी, कोशिंबीर, लोणचं पापड चारी ठाव पदार्थ होते. रामरावांनी खुश होऊन विचारले, “काय आज काय विशेष? एवढं साग्रसंगीत जेवण?” काही नाही हो, जोशी वहिनींकडे फणसाची भाजी आणी शेंगांची आमटी होती.त्या म्हणाल्या घेऊन जाल का थोडी? म्हणून घेऊन आले. आणि पापड काल विठूला भाजून दिले होते भूक लागली. तेव्हा त्यातलेच दोन राखून ठेवले होते. माधवराव त्यावर काकूंना म्हणाले, “ अग या शेंगा मिठूसाठीच काढून ठेव आणि फणसाची भाजी सुनबाईला आवडते ना खूप? मग तिलाच ठेव. मला थोडीशी चवीपुरती राहू दे.’ रामाकाकुंनी काहीही न बोलता भाजी आमटी काढून ठेवली. माधवराव लोणचं कोशिंबिरीशी जेवले आणि तृप्तीची ढेकर देऊन पानावरून उठले.

संध्याकाळी सायली म्हणजे माधवरावांची सून कामावरून घरी आली. एका प्रायव्हेट शाळेत ती क्लार्कची नोकरी करत होती. शाळा छोटीशीच होती पण कामाचा व्याप मोठा होता. शाळेचे सारेच कामकाज तिला करावे लागत असल्याने घरी आल्यावर तिला काहीच काम करायची ताकद नसे. घरी आली कि नुसती चिडचिड! घरातील सारीच कामे रमाकाकू करत असत. माधवरावांचा मुलगा सुहास याची कंपनी बंद पडल्यामुळे तो ही एखाद्या थातुरमातुर कंपनीत नोकरीला होता. जेमतेम ५००० रुपये त्याचा पगार, सायलीचे २००० रु. आणि माधवरावांचे १५०० रु. एवढीच त्यांची तुटपुंजी मासिक मिळकत. घरात खाणारी तोंडे पाच आणि आवक जेमतेम ८५०० रु. कसे पुरवठ्याला येणार एवढेसे पैसे त्यांच्या प्रपंचाला? रमाकाकू दोन तीन घरच्या पोळ्या करून २००-३०० रु मिळवत असत. पण ते कुठच्या कुठे संपून जात कळतही नसे. दोन खोल्यांच्या टिचक्या घराचे हफ्ते आणि बिले भरून खर्च करायला पैसे उरतच नसत. मग हौस मौज त्यांच्या जीवनात येणार तरी कुठून? नाही म्हणायला माधवरावांना चहाचे तेवढे व्यसन जडले होते. निवृत्तीनंतर आयुष्यातील कडू गोड अनुभव चहाच्या घोटाबरोबर गिळून टाकायला त्यांना चहाची गरज होती. त्यामुळे ती सवय लागली. केतरी दिवस काढत पुढील महिन्याच्या एक तारखेची वाट बघत  सारे जण ढकलत असत. माधवरावांचा उच्च रक्तदाब आणि रामाकाकुंचा मधुमेह जन्मभराचे शत्रू आता मित्र होऊन राहिले होते. त्यांच्यासाठीही काही पैसे ठेवावे लागत. महिना संपत आल्यावर गोळ्या जर संपल्या तर शेवटचा आठवडा औशाधाशिवायच एक तारखेची आशाळभूतपणे वाट बघत काढत असत.

महिना संपला, मार्चची एक तारीख आली. आजही बँकेबाहेर भलीमोठी रांग पेन्शनर्सची! पुन्हा सकाळची नऊची वेळ. शटर उघडल्यावर लोकांचा लोंढा आत घुसला. एखादे धरण फुटून पाणी सर्वत्र पसरावे तसा! आजही माधवरावांचा नंबर २०-२२ वा होता. पण आज विशेष म्हणजे नेहमी काऊंटरवर असलेली सुनिता आज प्रसन्नपणे हसत काऊंटरवर खुश दिसत होती.गेले चार-पाच महिने तिचे चालू असलेले प्रोब्लेम्स बहुदा संपले असावेत. माधवरावांचा नंबर आल्यावर तिने विचारले, “काय काका, कसे आहात? काकू काय म्हणतायेत? सुहास ला लागली का कुठे चांगली नोकरी? आणि हो काकूंना पुढच्या आठवड्यात घरी येऊन जायला सांगा, थोडे काम द्यायचेय त्यांना.” माधवराव फक्त ‘हो’ म्हणाले. आणि सुनिताने दिलेल्या एकेककरून नोटा मोजू लागले. नोटा मोजायला वेळ लागतोय हे पाहून रांगेतील मागचे लोक कुरकुर करायला लागले. “ओ राव किती वेळ लागतोय? आज होणार का नोटा मोजून? आम्हालाही घाई आहे. येत नसेल तर आम्ही देतो मोजून लवकर.” पण लोकांचे शब्द त्यांच्या कानांवर जणू पडतच नव्हते. ते आपले नोटा मोजण्यात दंग होते. शेवटी न राहून सुनितही त्यांना म्हणली, “काका आम्ही नोटा नीट मोजून देतो, शिवाय यांत्रावरही मोजतो म्हणजे त्यात चूक व्हायची शक्यता नाही. कशाला उगीच परत परत मोजता? बाकी लोकांनाही उशीर होतो ना?” शेजारच्या काऊंटरवरील गर्दी कमी झाली होती. तिथे कुणीच उभे नाही हे पाहून त्या काऊंटरवरची वर्षा माधवरावांना म्हणाली, “काका, इथे या आणि मोजा नोटा सावकाश. उगीच बाकीच्यांचा खोळंबा नको व्हायला.” माधवराव आता वर्षाच्या समोर येऊन पुन्हा नोटा मोजू लागले. त्या बरोबर असल्याची खात्री करून घेतली आणि वर्षाला thank you म्हणून ते बाहेर चालू लागले. त्यावेळी वर्षाच्या नजरेतून माधवराव डोळ्यात आलेले पाणी पुसत असल्याचे सुटले नाही. ती काऊंटर सोडून बाहेर आली, माधवरावांना हाक मारून तिने जवळ असलेल्या बाकावर बसवले. “काका, काय होतंय? बरं नाही का? पाणी घ्या” वर्षाने काकांना पाणी दिले. पाणी प्यायल्यावारही काका अस्वस्थच होते. त्यांना गदगदून येत होते. हे पाहून वर्षा त्यांना पुन्हा विचारू लागली. “काका काय झालं, सांगा न मला please.”

माधवराव थोडे शांत झाले आणि बोलू लागले, “ताई गेली ५-७ वर्षे मी इथे येतोय तेव्हापासून मला सर्वजण ओळखतात. तुम्ही माझ्या मुलीसारख्याच आहात. आणि आता एवढं विचारताय म्हणून सांगतो. मागच्या महिन्यात पेन्शन घेऊन घरी गेलो. घाईत काऊंटरवर नोटा मोजून घेतल्या नाहीत. माझाच वेंधळेपणा हो! संध्याकाळी घरी मुलगा आल्यावर त्याच्या हातात पेन्शन ठेवले. त्याने ते मोजून घेतले आणि म्हणाला, “बाबा शंभर रुपये कमी आहेत” मी परत मोजले तर खरंच शंभर रुपये कमी होते. तर माझी सून म्हणजे सायली एकदम चवताळून मुलाला सांगायला लागली की खोटं बोलताहेत हे! १०० रु उडवून आले असतील हे कुठेतरी चांगलं चुंगलं खाऊन! बँकेतून कसे कमी पैसे मिळतील? आता १०० रु कमी आणलेत ना यांचा या महिन्याचा सकाळचा आणि दुपारचा चहा बंद करणार मी!”

माधवराव थरथरत होते. त्यांचे डोळे मात्र आता कोरडे झाले होते. पण वर्षाच्या डोळ्याला मात्र धारा लागल्या होत्या आणि वर्षाला कळून चुकले की मागच्या महिन्यात तिच्याकडे जास्त आलेले, excess आलेले शंभर रुपये खरं तर भावनांच्या deficit मध्ये होते. ऑफिसमधील ताळेबंद जमवता येतो पण ह्या क्षुल्लक वाटलेल्या १०० रुपयासाठी माधवरावांच्या घरचा ताळेबंद कसा जमवला पहा त्यांनी!

श्रीमती क्षमा सुरेश गोसावी.
वय वर्ष ६२.

 

6+

One thought on “ताळेबंद

  1. Khup Chaan….

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *