Posted on

ईबू ते ब्रोनॅटो

माझ्याकडे एक डायरी आहे. तिचं नाव आहे ‘डायरी ऑफ आयडीयाज’ त्यात माझ्या खुरपती डोक्याला सुचलेले ‘उद्योग’ (किंवा उद्योगी डोक्याला सुचलेल्या खुरपती) लिहायची सवय आहे. तिथे मी माझ्या अकलेचे तारे मनमुराद तोडतो (हे माझ्या मित्रांचं मत). एखादी गोष्ट किंवा संकल्पना जेव्हा डोक्यात ‘क्लिक’ होते आणि जेव्हा त्याची ‘किक’ बसते तेव्हा मला कधी ते सगळं नोंदवून ठेवतो असं होतं. अश्या बऱ्याच ‘किक’ लागलेला मी माणूस आहे.

शैक्षणिक संकल्पनांना मूर्त स्वरूप देण्यासाठी २००८ मध्ये मी, चंदन तहसीलदार व साईनाथ टांककर यांनी मिळून एक शैक्षणिक प्रयोगशाळा सुरु केली होतीच. या प्रयोग शाळेत अनेक प्रयोग केले. अशातच २०१४ च्या नोव्हेंबर महिन्यात ईपुस्तकांच्या बाबतीचा एक लेख वाचनात आला. उत्सुकता वाढली. अधिक वाचन केलं. कल्पनांचे घोडे पिसाळल्या सारखे दाही दिशा उधळू लागले. आपण जे काही वाचतो आहोत त्यात भरमसाठ शक्यता आहेत, संधी आहेत आणि तेथे आपण खुपकाही करू शकतो (असे विचार येणं हे माझ्यासाठी काही नवीन नव्हतंच). पुन्हा ‘किक’ लागली होती. ईपुस्तक उद्योगातील असणाऱ्या शक्यता व संधी यांच्या विचारांनी माझी अक्षरशः झोप उडवली होती. तेव्हाच ठरवलं ‘जी गोष्ट आपली झोप उडवू शकते ती गोष्ट करायचीच.’ माझ्या विचारांना एका कागदावर उतरवले ‘या उद्योगात काहीतरी करायचंय’ हा विचार माझी बाल मैत्रीण दिपाली मेस्त्रीला सांगितला, तिने काही सल्ले दिले व ‘कर’ म्हणत प्रोत्साहन दिले.

तेव्हा कामाला लागलो. अधिक माहिती काढली. मित्रांशी बोललो. धागे मिळत गेले. लोकांच्या भेटीगाठी घेतल्या. काय करायचं हे माहित असण्या सोबतच काय नाही करायचं हे देखील समजून घेतलं. तेव्हा जाणवलेली एक गोष्ट म्हणजे मराठीमध्ये ईपुस्तक म्हणजे PDF हे समीकरण पक्क झालं होतं. आणि ते देखील ‘फ्री’.

यामुळे झालं असं होतं कि ‘ईपुस्तक’ क्षेत्र हे उद्योग म्हणून विकसित होण्या ऐवजी त्याची ‘सेवा’ झाली व एक चांगला उद्योग उभारी घेण्याच्या काळात ‘सेवा’ पुरवत राहिला व उद्योगासाठी लागणारे जागतिक मापदंड, गुणवत्ता, संशोधन, समस्या निवारण या गोष्टींचे संघटीत तर सोडाच पण स्पर्धा देखील सुरु झाली नाही.

 

 

मी निर्णय घेतला कि PDF करायचे नाही. त्या ऐवजी कोणत्याही स्मार्टफोनवर मजकूर ऑटोमॅटिक ऍडजस्ट होणाऱ्या व वाचकांना उत्तम वाचनानुभव देणाऱ्या EPUB (Electronic PUBlications) प्रणालीचा वापर सुरू केला. खूप प्रयोग केले. अनेकदा चुका केल्या पण शिकत राहिलो. उत्साहच्या भरात अगदीच मोठ्या उड्या (झेप) घेण्याच्या नादात आर्थिक झळ देखील सोसली. एखाद्या उद्योगाची उभारणी करण्यासाठी संयम ठेवून काम करायला हवे हे कळले. ई-कॉमर्स व्यवसायातील बारकावे, आर्थिक तसेच कायदेशीर बाबी समजून घेतल्या. ईपुस्तकांची ‘चोरी’ किंवा ‘अनधिकृत हस्तांतरण’ रोखण्यासाठी DRM (डिजिटल राईट्स मॅनेजमेंट) मिळवणे किंवा स्वतःचे app काढणे यासाठी लाखो रुपयांची गुंतवणूक लागणार होती. पैसे तर नव्हतेच. तेव्हा ‘जुगाड’ कामी आला. कमीत कमी गुंतवणूक करून उद्योग कसा उभरता येईल यावर काम केलं. ईपुस्तकांसाठी नको तेवढी अत्याधुनिक वेबसाई बनवण्यात दीड वर्षे मेहनत केली. वेबसाईट सुरू झाली पण फसली. पण या दरम्यान लेखकांच्या गाठीभेटी घेणे, त्यांना EPUB बद्दल जागरूक करणे, काम मिळवणे यासाठी धडपड सुरू होतीच. माझी सहयोगी ‘कीर्ती पाटसकर’ हिचे वडील ‘श्री. श्रीकांत कुलकर्णी’ यांच्या पुस्तकाचे पाहिले काम मिळाले. आणि ईपुस्तकांची गाडी सुरु झाली. कीर्तीची सोबत या संपूर्ण प्रवासात खूप महत्वाची ठरली. वर्षभरात ७-८ पुस्तके मिळाली. मराठीतील बहुतेक पुस्तके युनिकोड फॉन्ट मध्ये नसल्यामुळे प्रिंट पुस्तकांची ई-आवृत्ती करणे हे मुख्य काम सुरू झाले.

हे पुरेसं नव्हतं. येणाऱ्या तांत्रिक अडचणी विचारण्याची कुठेही सोय नव्हतीच. एकतर संपर्कात येणाऱ्या कुणालाही EPUB माहीत नव्हते, त्याबाबत सगळा रिसर्च केला. शक्य तितक्या प्रकाशकांना भेटलो पण बहुतेकांना त्यांना ह्यात रस नव्हता. ज्यांना रस वाटला त्यांनी ‘रस’ तेवढा काढून घेतला (मला अलगद बाजूला सारून). एकंदरीत ‘चांगलाच’ अनुभव आला.

जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोचण्यासाठी ‘सोशल मीडिया’ वापरायचं ठरवलं. पण फेसबुकवर तोपर्यंत ई पुस्तकात कार्यरत असणाऱ्यांचे प्रस्थ होतं म्हणून ट्विटर कडे मोर्चा वळवला. मिरवणुकीतला गणपती बघायचा तर गर्दी झालेल्या बिल्डिंग वर उड्या मारण्यापेक्षा दुसऱ्या इमारतीवर मोक्याची जागा शोधण्यासारखा हा प्रकार होता. २०१६ च्या मराठी साहित्य संमेलनाच्या अनुषंगाने होणाऱ्या #ट्विटरसंमेलन मुळे मोठी संधी मिळाली. #ट्विटरसंमेलन च्या कवितांचे ईपुस्तक करणार म्हंटल्यावर प्रचंड प्रोत्साहन मिळाले. सोबतच EPUB फाईल कशी वाचायची याची माहिती प्रसारित केली. याचा फायदा २०१७ च्या ट्विटरसंमेलनाच्या वेळी झाला.

संकेतस्थळ फसले होते म्हणून ‘गुगल प्ले बुक्स’वर प्रकाशन सुरू केले. १९ सप्टेंबर २०१६ ला १००० डाउनलोडचा टप्पा गाठला.  २८ फेब्रुवारील २०१७ ला Bronato.com  या नावाने नवीन संकेतस्थळ सुरू केले. हे संकेतस्थळ निर्माण करण्यासाठी हेमंत आठल्ये यांनी तांत्रिक बाजू सांभाळली. ब्रोनॅटो लवकरच बाळसं धरू लागलंय.

आज २६ देशांमध्ये २१,५०० डाऊनलोड पूर्ण झाले आहेत. 

स्मार्टफोन व किंडलच्या युगात आपला वावर तिथे देखील असावा हे काही प्रकाशकांनी हेरले असले तरीही PDF म्हणजे ईबुक्स अशीच अनेकांची धारणा आहे. पण जाणकारांनी बदलते वारे हेरले आहेत. EPUB बाबत जागरूकता मूळ धरू लागली आहे. मराठी ईपुस्तक उद्योग अजून बराच बाल्यावस्थेत आहे पण भविष्य उज्वल आहे. या उद्योगाच्या वृद्धीसाठी लागणारे तज्ज्ञ, बाजारपेठ अभ्यासक, गुंतवणूकदार व इतर संलग्न व्यावसायिक यांची मोट बांधत ईपुस्तक उद्योजकांमधील ‘स्पर्धात्मक सहकार्य’ यावर बरेच काही अवलंबून आहे.

पेपरलेस शिक्षणाच्या दृष्टीनेही EPUB खूप महत्वाचे आहे. भारतीय भाषांवर आधारित एक खुप मोठी बाजारपेठ आहे. व्यावसायिकता, जागतिक दर्जा व सृजनशीलाता यांवर आधारित व्यवस्था निर्माण होणे आवश्यक आहे. मराठी ई पुस्तक उद्योग यात आपले कर्तृत्व नक्कीच सिद्ध करेल. तोपर्यंत तुम्ही ई पुस्तके (EPUB) वाचा आणि इतरांना देखील सांगा.

या प्रवासात मोलाची साथ देणारे प्राजक्ता तांडेल, राजेंद्र सानप, विजय पडघन, जुईली मेस्त्री यांच्या सोबत पुढील प्रवास सुरु आहे. या उद्योगात आमच्यासोबत येण्यासाठी नक्की संपर्क करा.

लोभ असावा.
शैलेश खडतरे– 9970051413.
www.bronato.com

2+
Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *