Posted on

‘कवितेतला वासुदेव – संतोष वाटपाडे’ रणजित पराडकर

‘सोशल मीडिया’ हे एक अतिशय प्रभावी माध्यम आहे आणि बदलत्या

काळाच्यासमीकरणात तर छापील माध्यमांपेक्षाही जास्त प्रभावी आहे. सोशल मीडियाचापरिणाम म्हणून मी लिहिता झालो आणि ह्याचाच परिणाम म्हणून ‘संतोषवाटपाडें’सारख्यांच्या संपर्कात येऊ शकलो व समृद्धही झालो.

रविबिंब सरकले खाली
अवनीवर संध्या आली
कुंकूम भाळावर छोटे
नववस्त्र तनावर ल्याली
रांगोळी पाण्यावरही
किरणांची अवचित झाली
क्षितिजावर लुकलुकणारी
फ़ुलवात कुणाची आहेही बाग कुणाची आहे ?

ह्या प्रश्नाचं उत्तर मला केशवसुतांच्या कवितेत सापडतं. ‘देवाचे दिधले असे जग तयेआम्हांस खेळावया!’

ही बाग कवीची आहे ! ह्या कवितेत कवी संतोष वाटपाडे प्रत्येक कडव्यात दिवसाचेविविध प्रहर रंगवत नेतात आणि सगळ्यात शेवटी –

दररोज तरी धरतीला
का ओढ तमाची आहे….ही बाग कुणाची आहे ?

– असा व्याकुळ करणारा प्रश्न करतात.

फार क्वचित असा अनुभव येतो की एखादी कविता वाचल्यावर प्रचंड अस्वस्थ वाटतं, गहिवरून आल्यासारखं वाटतं, दोन चार ठोके चुकल्यासारखं वाटतं.

पहाटेच्याही जरासं आधी अचानक जाग यावी. झोप पूर्ण झालेली असावी. घराबाहेरएकाच वेळी स्वच्छ चांदणं सांडलेलं असावं आणि पूर्वेकडे रंगांच्या पखरणीला अजूनसुरुवात झालेली नसली तरी तशी तयारी कुणी तरी करत असल्याची एकअव्यक्तापलिकडची चाहूल असावी. विविध फुलांचा एकत्र सुवास दरवळत असावाआणि सर्वदूर पसरलेली नीरव शांतता देवघरात मंदपणे तेवणाऱ्या समईच्या हसतमुखस्थितप्रज्ञतेसारखी भासावी. वेळ काही क्षण थांबली आहे, असंच वाटावं. बहुतेक तीथांबतही असावी.

कारण हे असं नेहमीच वाटत नाही.हा असा चलचित्रपट डोळ्यांसमोरून झरझर सरततेव्हा जातो, जेव्हा एखादी उत्कट कविता मनाच्या आतपर्यंत झिरपत जाते. संतोषभाऊंच्या अनेक कविता अश्याच आत झिरपत जातात. कधी, प्रचंड चलबिचल चालूअसलेल्या अंतरंगात त्यांची एखादी कविता मंद शांतपणे तेवते. तर कधी आपणआपल्याच विश्वात मश्गुल असताना एखादी कविता म्हणते –

जाळ पेटला उंच उसळला
पोटामाजी विझली आग
डोक्याखाली हात ठेवला
डोईवरती काळा नाग

अश्या त्यांच्या ओळी खडबडून जागं करतात आणि आपल्याला एका अटळ शून्याचीखोली चाचपडायला लावतात.  कधी एखादी मूक व्यथा ते बोलकी करतात. इतरांनादिसणारा दगड-मातीचा साज त्यांच्याकरवी आपली भावना सांगतो की –

या भग्न घरी वावर कोणाचा आहे
जे पाय धुळीवर नकळत गेले टाकुन

कविमनाला हीच तर मोठी देणगी असते. ते कुणालाही बोलकं करू शकतं. मग तेएखादं भकास घर असो वा ओसाड माळ. एखादी सुंदर डवरलेली वेल असो कीवठलेलं झाड. कुणाच्याही लक्षात न येता गालावरच वाळून गेलेला एखादा अश्रू असोकी दिलखुलास हास्यामागे जाणीवपूर्वक लपवलेली वेदना आणि विरहाचं दु:ख असो वाप्रियेची आराधना !

खुले देवघर दरवळावे पहाटे निखारा धुमारे खडी धूप तू
कपाळी टिळा लावुनी चंदनाचा उभे विठ्ठलाचे दिसे रूप तू

संतोष भाऊंची कविता जितक्या प्रभावीपणे व्यथांची मांडणी करते तितक्याचहळुवारपणे ती कोमल, नाजूक भावनांनाही उलगडते. ते प्रियेला केवड्याचा, मोगऱ्याचासुगंध म्हणतात, कोवळी हसरी पालवीही म्हणतात आणि हंसिणीचे पीसही ! त्यांच्याबऱ्याच कवितांमध्ये नेहमी एक धागा ईश्वराशी जोडायचा प्रामाणिक प्रयत्न करतोच. ज्या प्रियेला ते विविध अलंकृत उपमा देतात, तिलाच ते ‘विठ्ठलाचे रूप’ही म्हणतात ! जेव्हा त्यांची ही स्तुती संभोग शृंगार रसाला लेऊन येते, तेव्हाही ते अगदी थेटपणेम्हणतात –

रात्रभर चांदण्याचा जसा तू सडा पौर्णिमेच्या दुधी चांदव्यासारखी
चुंबनांच्या खुणा तू मिठी तू नशा तू उरी झोंबत्या गारव्यासारखी..

सुमंदारमाला ह्या वृत्ताची अंगभूत नशा त्यांनी ह्या कवितेत बेमालूमपणे वापरली आहे.

प्रेमाचं हळुवार नातं अलगदपणे उलगडताना एका साधेसेच स्वप्न ते भुजंगप्रयातात कसेमांडतात पहा –

परसबाग छोटी घरे पाखरांची
उघडताच ताटी फ़ुले कर्दळीची

एक अंदाज म्हणा किंवा निरीक्षण म्हणा, पण मला त्यांच्या कविता वाचत असतेवेळीनेहमी जाणवत आलं आहे की, सहसा कविता हातावेगळी करत असताना त्यांनास्वत:लाही निश्चित माहित नसतं की ते नक्की काय लिहिणार आहेत आणि कुठून कुठेजाणार आहेत. लयबद्ध कविता लिहिणाऱ्या बहुतेक कवीमनांचं असंच होत असावं, असाही माझा कयास आहे. कारण असा अनुभव मला अजूनही काही कवी वकवयित्रींच्या कविता वाचत असताना येतो. प्रत्येक वृत्ताची एक ताकद असते. त्या त्यावृत्ताचा ताल एकदा हृदयाच्या ठोक्यांनी पकडला की शब्द स्वत:च सम पकडण्यासाठीआतुर होऊन समोर येत राहतात. ती एक अशी तंद्री असते जेव्हा कविता स्वत:चस्वत:ला कवीच्या हातून लिहून घेत असते. मात्र ही स्थिती नेहमीच येते असं नाही. कधीत्या मागे कुठलीशी अनाम शक्ती असते, जिला आपण ‘ईश्वरी’ही म्हणतो, तर कधी छंद-वृत्ताचा अभ्यास आणि त्यांवरचं निरलस प्रेम ! ‘वृत्ता’वरचं हे प्रेम इतकं फुलतं की ‘वृत्ती’ बनून अंतरंगात उतरतं आणि मग जेव्हा जेव्हा एखादा तरंग ह्या डोहात उमटतो, तेव्हातेव्हा उत्स्फूर्तपणे भावना स्वत:च आपली लय शोधून कवीला खुणावते. तो एक क्षणअसतो, जेव्हा कवी तिला वाट करून देतो आणि त्यापुढचा प्रवास आपोआप घडतो.हीउत्स्फूर्तता संतोष भाऊंच्या अनेक कवितांत जाणवते.

त्यांचा आजपर्यंतचा काव्यप्रवास तब्बल दोन तपांचा आहे ! ह्या काळात त्यांनीहजारांहून अधिक कविता व गझला लिहिल्या आहेत. पण ही सांख्यिकी त्यांना माझाएक आवडता कवी बनवत नाही. तर वर उल्लेख केलेली उत्स्फूर्तता मला त्यांच्यातदिसून येते आणि तीच त्यांना माझा एक आवडता कवी बनवते. ते जितक्या सहजपणेअक्षरछंदांचा वापर करतात, तितक्याच सहजतेने गणवृत्तही हाताळतात. मात्रा वृत्ताचंवजनही ते पेलतात. ‘सुमंदारमाला’ आणि ‘मंदारमाला’ ह्यांबाबत माझा असा अनुभवआहे की दोन्हींपैकी एकात कवी अधिक रमतो. मग दुसरं वृत्त हाताळतानानकळतपणेच लय बदललीही जाते. दोन्ही वृत्तांची चाल खूपच एकसारखी असल्यानेअसेल, पण हे सगळे विकार शिकाऊंचे असावेत. संतोषभाऊ लीलया ह्या दोन्हींनाहाताळतात. मंदारमालेतल्या त्यांच्या जरा वेगळ्या मूडच्या ह्या ओळी पहा –

गेल्या पिढ्या कैक कष्टात राया तुझा दास व्याकूळ दारावरी,
सांगून झाली व्यथा सर्व माझी अता न्याय द्यावा मला श्रीहरी

निसर्गाच्या अवकृपेने हताश झालेला मनुष्य श्रीहरीला शरण जातो आहे. आपले कष्टत्याने घराला जाणवू दिलेले नाहीत, असं त्याला वाटतंय पण त्याचाच तान्हुला अगदीलहान वयातही ही परिस्थिती बहुतेक समजून घेतो आहे की काय ? हा अक्षरछंद तरीतेच सांगतो –

जाड साबराला माझी झुले लुगड्याची झोळी
दिसे दुरुन आईची मला फ़ाटलेली चोळी
माझे रडणे ऐकून नाही येणार कुणीही
आलो घेऊन कपाळी देवा गरीबीचा शाप..

असे शब्द वाचत असताना आपल्याच नकळत आपणच आपल्याला दोषी ठरवतो. हेअसे दु:ख ह्या जगात अस्तित्वात आहे, ह्यासाठी आपण स्वत:ला जबाबदार समजतो. कारण हे दु:ख आपल्याला एखाद्या देणेकऱ्यासारखा जाब विचारते, प्रश्न करते. उत्तरआपल्याकडे नसतं आणि आपण आरोप मान्य करतो. ‘लवंगलता’ वृत्तातल्या एकाकवितेत, पुन्हा एकदा अश्याच एका रंजल्या गांजल्या बापाबद्दल ते लिहितात –

मिचमिच डोळे ओठ कोरडे बोलत होता काही
यंदासुद्धा शेताची का झाली लाही लाही

त्यांची कविता आपल्याला गावच्या मातीत नेते. मातीतली कविता म्हणजे ती ओल्यामातीतलीही आणि कोरड्याही. ओल्या मातीतली कविता कोरड्या मनाला भिजवते, तरकोरड्या मातीतली कविता वाचताना डोळ्यांच्या कडा ओलावतात. मनात सोसाट्याचंवादळ रिचवणारा हा बाबा वाचताना असह्य होऊन स्वत:पासूनच पाठ फिरवावीशीवाटते. ही एक व्यथा ते अनेक कवितांमधून वेगवेगळ्या रंगांत दाखवतात. सगळ्यांनाएक राखाडी रंगाची चौकट मात्र असतेच. ‘भवानी’ वृत्त हे सहसा लोकगीतांसाठी(लावणी, पोवाडा, इ.) वापरले जात असावे. पण त्याचा सुरेख वापर करून ते म्हणतात-

हंबरे वासरू गाय, करावे काय ,कळेना काही
ठेवले जरी राखून, गवत झाकून, द्यायचे नाही

एक सुन्न करणारी अस्वस्थता मनाला व्यापते. पळ काढावासा वाटतो ह्या वास्तवापासूनपण… पण कवी हा कधी कधी निर्दयी असतो, क्रूर असतो. तो वाचकाला इतक्यासहजासहजी पाठ फिरवू देत नाही. तो पुन्हा पुन्हा आदळत राहतो, एखाद्यासागराप्रमाणे.

निष्पर्ण तरुच्या खाली विस्कटली विधवा रडते..
एकेक पान सुकलेले ओघळते पायी पडते..

संतोष भाऊंच्या कविता जश्या डोळ्यांत जळजळीत वास्तवाचं अंजन घालतात तश्याचत्या उद्ध्वस्त स्वप्नांच्या ठिकऱ्यासुद्धा डोळ्यांत रुतवतात. जखमा होतात. त्याभळाभळा वाहतात. विस्कटलेली विधवा अंतरंग उसवते, विषण्ण करते !

एक अबल आणि अबोल व्यथा ते पुढील ओळींत अशी मांडतात की एक बलात्कारसंवेदनेवरही होईल आणि मनावर ओरखडे उमटतील !

मानेखाली हात.. बांगडी सोबत उरली नाही
डोळ्यांतिल स्वप्नांची पणती अजून विझली नाही

अश्या अंगावर येणाऱ्या अनेक कविता संतोष भाऊ लिहितात. प्रभावित होऊन एखाददोनदा लिहिले जाऊ शकते. मात्र वारंवार लिहित राहण्यासाठी एक त्रयस्थसंवेदनशीलता असावी लागते. जळजळीत वास्तवाचं एक बीभत्स दर्शन करताना त्यारबरबाटात किती उतरायचं, ह्याचं भान असायला लागतं. ते राहिलं नाही, तर बीभत्सरसात व्यक्त होत असताना विकृतीचा भास होऊ शकतो. ही एक अतिशय कठीणकसरत असते, पण पुढील ओळी ती पार पाडतात –

अवलाद कलीची हासत फिरते रानी
आताच कापुनी नाळ..
त्या तेजोमय गोलाच्या ठिकर्या झाल्या
पेटला कधीचा जाळ..

कविता लयबद्ध असली की ती गेय असतेच असं नाही. त्यासाठी कठोर, रांगडे शब्दमारक ठरतात. रांगड्या शैलीत जळजळीत लिहिणारे संतोष भाऊ गेयतासांभाळतानाही विखारी व्यथा मांडतात !

निवारा नसे ज्या मुक्या पाखरांना अशा पाखरांनी कुठे जायचे
कपाळावरीच्या व्यथा सोसवेना तुझे नाव देवा किती घ्यायचे

ह्या त्यांच्या कवितेचे गीतही झाले आहे. त्यांच्या अनेक कविता संगीतबद्ध झालेल्याआहेत.

संगीतबद्ध झालेली त्यांची अशीच अजून एक अंगावर कविता म्हणजे –

सारी भेगाडली भूई अंघुळीला वारा नाई,
प्वाट खपाटीला गेलं कुरणात चारा नाई

इथले शब्द खूप रांगडे आहेत. पण आशयाशी समरूप होऊन असल्याने त्यांची चालहीतशीच रांगडी आहे. आजचं त्यांचं कवीपण मला वेगळं वाटायचं अजून एक कारणम्हणजे वृत्ताची जाण व लयीवर पकड असूनही आजच्या ‘Fashion’ प्रमाणे तेगझलच्या प्रभावाखाली दबले गेलेले नाहीत. ते गझल व कविता, दोन्हींत रमतात. मात्रठळकपणे त्यांची ओढ कवितेकडे अधिक असल्याचं माझं निरीक्षण आहे. हा त्यांच्याअभिव्यक्तीचा प्रामाणिकपणा आहे हे नक्कीच.हा प्रामाणिकपणा असल्यामुळेच त्यांचीकविता वाचकाच्या संवेदनशीलतेच्या चंचल लोलकाला अस्थिर करून जाते.लयीवरअसलेली पकड आणि वृत्ताची जाण संतोष भाऊंना एक प्रयोगशील कवी बनवते. तेलयीसोबत, यमकरचनेसोबत निरनिराळे प्रयोग करताना दिसतात.

चोळीत तंग चोरुन अंग नाहून सावली ओली..
कस्तुरीगंध पसरुन मंद पावले उन्हाची आली

इथली त्यांनी केलेली यमकपेरणी ठेका धरायला भाग पाडणारी आहे. वर मी ‘भवानी’ वृत्तातल्या एका कवितेचा उल्लेख केला आहे. ह्या वृत्तात त्यांनी अनेक कविता लिहिल्याआहेत. मात्र एक कविता उल्लेखिल्याशिवाय त्यांची ओळखच पूर्ण होत नाही. ‘वासुदेव’ ! ‘वासुदेव’ ही कविता इतकी अस्सल आणि चपखल आहे की पारंपारिकच वाटावी !

वासुदेव आला घरी एक भाकरी वाढ ना आई
भारूड म्हणत नाचला थकुन थांबला जायचा न्हाई..

हे वाचत असताना साक्षात एक वासुदेव आपल्या समोरच येऊन उभा ठाकतो ! And why not ? जीवनाचं तत्वज्ञान सांगणारा, वास्तवाचं भान देणारा, सुखाची ओळखकरून देणारा, दु:खाची जाणीव जागी करणारा, आपलाच चेहरा आपल्यालादाखवणारा ‘संतोष वाटपाडे’ कवीही एक वासुदेवच की ! तो आपल्यासमोर येतो आणिधुंद, बेभान होऊन त्याची कला सादर करतो. आपल्याला तल्लीन करवतो ! हे त्याचेसादरीकरण पराकोटीचं उत्कट आणि प्रामाणिक असतं म्हणूनच स्वत:च्या कवितेचंवर्णनही ते अप्रतिम सुंदर प्रकारे करतात –

तू आरशातले रुप स्वतःचे फ़सवे
तू चुकलेल्या हुरहुरत्या कातरवेळा

‘संतोष वाटपाडे’ हे माझ्या मते आजच्या कविता विश्वातील एक अत्यंत महत्वाचे नावआहे. वृत्तबद्ध कवितेसाठी त्यांच्यात एक तळमळ आहे आणि त्या कवितेलाहीत्यांच्यासाठी तितकीच तळमळ आहे. मराठी कवितेचा सामान्य माणसाला दिसणाराचेहरा हा नीरस, बेचव व नकोसा वाटणारा आहे, हे कडवट सत्य आहे. भरकटतचाललेला मुक्तपणा, ज्यामुळे बहुतेकदा काव्येतरच वाटणारं लिखाण कविता म्हणूनमाथी मारलं जातं, हे वास्तव मराठी कवितेचा चेहरा असा होण्यामागे आहे. कवितातिच्या सौंदर्यस्थळांना मुकत असताना संतोष वाटपाडेंसारखा एक अनुभवसिद्ध कवीपरखड, जळजळीत, कठोर, हळुवार, कोमल असे विविध भावाविष्कार एकापेक्षा एकप्रभावीपणे वृत्तबद्ध लिखाणाद्वारे मांडतो, हे दृश्य दिलासादायी आहे. त्यांच्या जोडीनेकाही मोजकीच नावं घेता येतील, जे असाच दिलासा देतात.

संतोष भाऊंचा गेल्या काही वर्षांचा काव्यप्रवास मी पाहू शकलो आहे. माझ्यासाठी हाएक ऐतिहासिक ठेवा आहे. ह्या लेखात मी त्यांच्या अनेक कविता घेऊ शकलेलो नाही. जे काही इथे दिसलं आहे, ती केवळ एक झलकच ! त्यांच्या विविधांगी कवितांमध्ये मलाकाही काव्यप्रकार मात्र दिसलेले नाहीत किंवा अभावानेच दिसले. ते म्हणजे सुनीतआणि ओवी छंद (अभंग). पारंपारिक वृत्तं आणि त्यातही श्रवणाभरण, पृथ्वी सारखीविस्मृतीत जात असलेली वृत्तं त्यांच्यासारखे प्रतिभावान कवी पुन्हा एकदा लोकांसमोरआणू शकतात. त्यांच्या कवितांतून मला ह्या काही अविष्कारांची अपेक्षा आहे. तसेच, मराठी कवितेशी सामान्य माणसाची नाळ जोडली राहण्यासाठी सध्याचा जो एकमहत्वपूर्ण दुवा आहे, तो म्हणजे गझल. त्यांनी अनेक उत्तम गझला लिहिलेल्या आहेत. गझल प्रकारातही त्यांनी विपुल लेखन करावे. त्यांनी हर तऱ्हेच्या कवितेस आपलेम्हणावे, असेच मला वाटते.

स्वत:तलं कवित्व शोधत असतानाच्या काळात जे काही शोधक आजूबाजूला दिसतआहेत संतोष भाऊ त्यांतले एक आहेत ! आमचा हा शोध, हा प्रवास समांतरपणे चालूआहे, ज्यात ते काही पाउलं माझ्या पुढेच आहेत. त्यांच्याच काय कुणाच्याहीकाव्यसंग्रहासाठी प्रस्तावना लिहिण्याइतका मी कुणी मोठा नाही, मात्र कवी म्हणूनउत्क्रांती होत असतानाच्या एकमेकांच्या कविता आम्ही दोघांनीही पाहिल्या, वाचल्याआहेत. त्यामुळेच असेल, पण त्यांची कविता मला जवळची वाटते व त्याच अधिकारानेमी प्रस्तुत लेखात माझी काही मतं मांडली आहेत.

त्यांची कविता मला नेहमीच प्रेरणा देत आली आहे. इथून पुढेही देत राहीलच, ही खात्रीआणि त्यांच्या काव्यसंग्रहासाठी मनापासून शुभेच्छा !

….रसप….

( रणजित पराडकर)

0
Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *