Posted on

‘अस्वस्थ नोंदींचा हिशेब’

2+

-सुरेंद्र गोंडाणे
surendra.gondane@timesgroup.com
…..
पी. विठ्ठल. विद्यमान मराठी साहित्य परंपरेतील महत्त्वाचे सर्जनशील कवी. ‘माझ्या वर्तमानाची नोंद’ या २०११मध्ये प्रकाशित काव्यसंग्रहानंतर तब्बल सहा वर्षांनी ‘शून्य एक मी’ हा काव्यसंग्रह त्यांनी वाचकांसमोर ठेवला आहे. एकीकडे कवितांचा ‘काऊंट’ वाढवून ‘लाइक्स’ची संख्या मोजणाऱ्यांची संख्या वाढत असताना पी. विठ्ठल यांच्यातील काव्यसंवेदना संयत तरीही अस्वस्थ करणाऱ्या प्रश्नांचे मोहोळ घेऊन येते. ‘शून्य एक मी’ हा काव्यसंग्रह म्हणजे कवीच्या सर्जनशीलवृत्तीला पडलेल्या प्रश्नांचा मोहोळ आहे. त्यामुळेच संवेदनशीलता आणि प्रतिभेचा अंगभूत स्थायीभाव असलेल्या त्यांच्या कवितेतील प्रतिमा-प्रतिकांतून अस्सल जीवनानुभवाचे दर्शन घडते. जगण्यातल्या वास्तवाकडे अत्यंत संवेदनशीलपणे बघणाऱ्या पी. विठ्ठल यांच्या कवितेतील प्रतिमा-प्रतिकांत जसे माणसाच्या झालेल्या शहरीकरणाचे चित्र आहे, तसे त्यांचा भवताल अधोरेखित करणाऱ्या ग्रामीण जीवनातील चित्रणही तेवढ्याच ताकदीने आले आहे. त्यामुळे ग्रामीण जीवन ते माणसाचे झालेले शहरीकरण हा प्रवास उलगडताना कवीतील सर्जनशील जाणिवा सामाजिक, राजकीय, आर्थिक विषमतेकडे लक्ष वेधतात. या तिन्ही वेष्टनाखाली दबलेल्या कारुण्यमयी जीवनाच्या अस्वस्थ हुंकारात त्यांची कविता आकार घेते. त्यामुळे पी. विठ्ठल यांच्या कवितेतील ‘शून्य एक मी’चा शोध अनेकार्थानं शोषितांच्या जीवनानुभवाशी येऊन प्रत्येकाच्या समाजभानाला आव्हान देतो; तसा तो चंगळवादी, भौतिकवादी मानसिकतेतील अस्वस्थेच्या रुपाने प्रकट होत ‘माणूस’ म्हणवून घेणाऱ्या प्रत्येकाच्या आत्मभानालाही साद घालतो.


‘शून्य एक मी’ या काव्यसंग्रहाच्या मुखपृष्ठावरूनच संग्रहातील गूढगर्भी, वलयांकित अस्वस्थ नोंदी असलेल्या अंतरंगाचा वास्तवाभास अस्वस्थ करतो. कदाचित ‘अस्वस्थता’ हेच आपल्या जाण्याचे वास्तव असावे. कारण, जोपर्यंत आपण अस्वस्थ होत नाही तोपर्यंत आपल्या अंतरंगात साचलेलं… अनेकदा आपल्याला आतल्या आत ओरबाडून काढणारं ‘शब्द’ होऊन बाहेर येत नाही. ‘शून्य एक मी’ हा काव्यसंग्रह म्हणजे पी. विठ्ठल यांच्यातील अस्वस्थतेचे शब्दरूप आहे. त्यामुळेच या संग्रहातील प्रत्येक कविता जगण्यातलं मूल्यभान घेऊन येणारी आहे. ‘माझ्या जगण्याची संहिता’ या पहिल्याच कवितेतून जगण्याकडे चिकित्सकतेने बघण्याच्या पी. विठ्ठल यांच्या नजरेचा प्रत्यय येतो…

अभिरुचीचे केंद्र हलले आहे आपले
गोपनीय गोष्टींनाही प्रतिष्ठा मिळत गेली हळूहळू
आणि शोकेसमध्ये कधी येऊन उभी राहिली न्यूड बाहुली
कळूच दिलं नाही माझ्या एकरेषीय जगण्यानं

आपलं जगणं आपण भौतिक सुविधांच्या वेष्टणांत लपेटून घेत त्याला सजवित असतो. मात्र, माणूस म्हणून आपलं नग्नपण लपवणं इतकं सहजसोपं असतं काय? हा अस्वस्थ आणि सार्वभौम सवाल कवी पी. विठ्ठल यांची कविता विचारते. ‘हुसेनची अचानक मौल्यवान होणारी चित्र अन् कबीर, तुकारामावर साचत चाललेली धूळ’, या प्रतिकांतून आपलं एकरेषीय जगणं मूल्यरेषांपासून ढासळत चालल्याचं वास्तव कवी प्रभावीपणे शब्दबद्ध करतो. त्यानंतरच्या प्रत्येक कवितेतील वेगवेगळ्या संदर्भजाणिवांतून हा अस्वस्थ कोलाहल वाचकांना जगण्याच्या परिमाणांमागील वास्तवाशी समरस करतो.

गावातल्या बीएएमएस डॉक्टरानं शरीर थंड
पडल्यावरही लावून दिली सलाइन
टपकणाऱ्या थेंबाकडं बघून डोळे गोठून गेले तरी
पेशंट हलेना तेव्हा कुणी तरी म्हणालं,
‘लाकडं गोळा करा’
इतका कसा क्रूर असतो सामांन्याचा मृत्यू

‘दुसऱ्या जगातल्या माणसांबद्दल…’ या कवितेतील वरील ओळींतून पी. विठ्ठल यांनी शब्दबद्ध केलेलं माणसाच्या अधांतरी जगण्याचं वास्तव प्रत्येक संवेदनशील मनाला सुन्न करते. या कवितेतून व्यक्त झालेला जगण्यातला विरोधाभास अधिक हेलावून सोडतो… संग्रहातील प्रत्येक कवितेतील प्रतीमा-प्रतिकांतून व्यक्त होणारा हा अस्वस्थ भवताल चंगळवादी मानसिकतेवर प्रहार करतो. ‘पाणी’ या कवितेतील पुढील ओळींतून पी. विठ्ठल हे समाजातील बेगडी प्रवृतींचा नेमकेपणाने बुरखाफाड करतात…

दाबून धरा नाक
तोंडावरती लावून घ्या मास्क
महासत्तेचा काळा ढग फुटलाय पुन्हा
आणि गटार गटारीसारखीच वाहतेय

आपण लोकशाही मूल्यांच्या कितीही गप्पा मारल्या, तरी प्रत्यक्षात मात्र माणसामाणसांतील दरी वाढत आहे. चंगळवादी मानसिकतेनं इथल्या शेवटच्या माणसापर्यंत त्यांच्या हक्काचंही पोहोचू दिलं नाही, हे अस्वस्थ वर्तमान पी. विठ्ठल यांची कविता तेवढ्याच ताकदीने शब्दबद्ध करते. ‘घर सजवायचं असतं म्हणून’ या कवितेतून माणसाचं जगणं किती बेगडी होत चाललंय याचं चित्रण आणि शहराच्या सिमेंटच्या भिंतीआडचं जगणं बघून स्वत:चंच अस्तित्व शोधणारा बाप पी. विठ्ठल यांच्यातील कवीला खोलवर अस्वस्थ करतो…

बापाची आश्वासक नजर फिरते घरभर
आणि भव्य वगैरे असणारं घर
केविलवाणं दिसू लागतं

घरासारखं बापाला सजवता येत नाही
बाप घरापेक्षाही थोर असतो

एकीकडे अशी स्वस्थता दाटून येत असताना ‘मुली’ या कवितेतून कवी आश्वासकपणे व्यक्त होतो. परंपरेचा पदर झुगारून देत भूतकाळातील पुरातन ओझं दूर सारणाऱ्या ‘मुली’ कवीला नवोत्कर्षाची निरभ्र पहाट फुलविणाऱ्या भासतात…

दफ्तरांच्या ओझ्यानं दबणारी पावलं
आता तुडवत नाहीत
चिखलमातीचा प्रतिगामी रस्ता
त्यांच्या आतूनच उमलून आलंय एक
स्वाभिमानाचं सुंदर फूल
जे कोमेजणार नाही कधीच कुठल्याही
पुरुषी अहंतेनं किंवा
उखडूनही पडणार नाही कुठल्याच
सुनामीनं!

‘आपण सारे शून्य..!’ ही कविता जगण्यातील वास्तवाचं तत्त्वचिंतन मांडणारी आहे. माणसाच्या देहाचे अस्तित्व क्षणात नाहीसे होतात; हे सांगताना, माणसं पोरकी होण्यासोबतच निस्तेज होणाऱ्या घराच्या भिंती, आपल्याला सोडून गेलेल्या व्यक्तीने वापरलेल्या चष्मा, काठी, कपडे, चपला अशा वस्तू बेवारस होण्याची प्रतिमा पी. विठ्ठल यांच्यातील प्राध्यापक, सर्जनशील कवी, समीक्षक संवेदनशीलपणे उलगडत जातो.

शेवटी काय?
–तर माणूस शून्य
त्याच्या भावना शून्य
त्याचे अस्तित्व शून्य

असं सांगत माणसाच्या आयुष्यातील शून्याची ‘बेरीज’ जीवनातील ‘वजाबाक्यां’चंच गणित मांडत जाते. माणसाला आपल्या आयुष्यील ‘शून्या’ची सांगड घालता आली पाहिजे, हा आशावाद समाजाला मानवतेचा विचार देणारा आहे. कॉन्टिनेन्टलतर्फे प्रकाशित ‘एक शून्य मी’ या काव्यसंग्रहाचे दिनकर मनवर यांनी रेखाटलेले मुखपृष्ठ या काव्यसंग्रहाचा आशय वाचकांपर्यंत नेमकेपणाने पोहोचविणारे आहे. एकूणच ‘एक शून्य मी’ हा पी. विठ्ठल या संवेदनशील कवीचा संग्रह मानवी अस्वस्थता उलगडण्यासोबतच माणसाच्या जगण्याकडे डोळसपणे बघण्याची दृष्टी जागविणारा आहे, तसा तो मराठी काव्यपरंपरेतील आपल्या अंगभूत सशक्ततेने माणसाच्या जगण्याच्या नोंदी मांडणारा आहे.
……..
‘शून्य एक मी’ (कवितासंग्रह)
कवी : पी. विठ्ठल
प्रकाशक : कॉन्टिनेन्टल प्रकाशन, पुणे
पृष्ठ : १२८
किंमत : १५० रुपये
…………………

2+

One thought on “‘अस्वस्थ नोंदींचा हिशेब’

  1. Thanks … Team BRONATO…!

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *